Van een economische en monetaire unie is sprake wanneer een economische unie een gemeenschappelijke munteenheid hanteert.

Met ingang van 1 januari 1999 vormt het grootste deel van de Europese Unie een Economische en Monetaire Unie (EMU). Het Europees Stelsel van Centrale Banken (ESCB)¸ bestaande uit de Europese Centrale Bank (ECB) en de nationale centrale banken¸ voert het monetaire beleid in deze unie. Vanaf 1 januari 2002 zijn alle nationale valuta's in de EMU-landen vervangen door de euro.